جعفر بن أبى إسحاق دارابى كشفى
17
ميزان الملوك والطوائف وصراط المستقيم في سلوك الخلائف ( فارسى )
ناآرامى و جنگ و گريزهاى متعدد بود . به وجهى كه مىتوان ادعا كرد كشفى علىرغم برخوردارى از روحيه و انديشههاى بعضا بدبينانه به جامعه و تاريخ ، در پاسخ به بحرانهاى داخلى ايران فرياد اعتراض بر مىكشد و با توسل به ارائه روشهاى عملى از جمله « لزوم اجراى عدالت ، جلوگيرى از جور و ستم ، حلّ اختلافات داخلى ، نظارت بر عملكرد كارگزاران و اجراى شريعت » مىكوشد تا قدرى از بحرانهاى موجود را بكاهد و در نهايت با طرح « حكومت مطلوب » كه بر آرمان و واقعيت استوار بود ، در پاسخ به اين سؤال كه چه كسى بايد حكومت كند ؟ و ويژگيهاى حكومت مطلوب چيست ؟ در عرصه انديشه به بحث نشست و درباره آن بسيار انديشيد و با توجه به واقعياتى كه در جامعه و ساختار حكومتى آن دوره مىگذشت ، به تجزيه و تحليل حكومت موجود و حكومت مطلوب پرداخت و در اين خصوص نيز دو اثر گرانمايه به نام « تحفة الملوك » و « ميزان الملوك و الطوائف و صراط المستقيم فى سلوك الخلائف » از خود برجاى نهاد . هرچند كشفى ، مستقيما مسؤوليت سياسى بر عهده نگرفت و با عزلت گزينى ، از دخالت در امور سياسى پرهيز مىكرد لكن با « حسام السلطنه » كه در ميان فرزندان فتحعليشاه به اوصاف « ميانهروى و مآلانديشى » شهرت داشت « 1 » ، رابطهاى نيكو برقرار كرد و به درخواست وى برخى از آثار خود ، همچون « اجابة المضطرين » ، « تحفة الملوك » و « ميزان الملوك » را به نگارش درآورد .
--> ( 1 ) . شرح رجال ايران ، مهدى بامداد ، كتابفروشى زوّار ، چاپ سوم ، 1363 ، ج 2 ، ص 311 .